“Türk İşi” İş Yapmak Tarihe Karışıyor
Suistimal Risk Yönetimi

Şirketler, yeni dönemin küresel gereklilikleri dışında, son yıllarda alınan bazı mahkeme kararlarının da gösterdiği gibi, çalışanların sorumluluklarının net bir şekilde belirlendiği, belgeli, şeffaf, denetlenebilir bir iş yeri düzeni oluşturmak zorunda. Bu konuda da en önemli ve kolay ulaşılabilir araç Etik Kod’lar.
Yurtdışındaki meslektaşlarımızla konuşurken ve birlikte üzerinde çalıştığımız Türk şirketlerle ilgili genel bilgi verirken anlatmakta zorlandığımız konuların başında, özellikle küçük ve orta ölçekli şirketlerde sıkça görülen “yazılı kaynak” olmaması meselesi geliyor. Türk şirketlerinin büyük bir kısmında, işlerin yapılma şekliyle ilgili kuvvetli bir sözlü kültür olmasına rağmen bu kültür ve ilgili kurallar yazıya dökülmemiş, bunun yerine kültürün sözel olarak aktarılmasına güvenilmiş durumda. Ancak son yıllarda, işin yüzü değişmeye ve kültürlerini sözlü ortamda tutmakta kararlı şirketlerin riskleri, malum kontrol aksaklıklarının ötesine geçmeye başladı.
Türk iş hukukunun temel ilkelerinden biri, “Herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır” ilkesidir. Bahsi geçen dürüstlük, hem çalışan hem işveren için geçerlidir. Daha özele indiğimizde, çalışanın kuruma karşı sorumluluklarını anlatan “özen ve sadakat borcu” karşımıza çıkarken, bu borcun detayında çalışanın işverene özel bilgileri kullanma yasağı, gizlilik yükümlülüğü, haksız rekabet yasağı gibi temel sorumlulukları olduğundan bahsediliyor. Peki kanun koyucu, bu temel yükümlülükleri çalışanlardan beklerken işverenden karşılığında ne yapmasını bekliyor?
— — —
ÖRNEK VAKA
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nde görülen bir davada, davacı kendisini işten çıkaran işvereninden, kıdem ve ihbar tazminatı, fazla çalışma, ulusal bayram, genel tatil, kötü niyet tazminatı ödemesini istemiş ve bu nedenle açtığı dava Yargıtay’a taşınmıştır. Davacı vekili, davacının davalı şirketin yedek parça stoklarındaki eksiklikleri bahane ederek hizmet sebebiyle emniyeti suistimal suçundan dolayı davacının da aralarında bulunduğu 10 işçiyi şikayet ettiğini, iki sanığın suçlarını ikrar ettiğini, yargılama sonucu kendisinin beraatına karar verildiğini beyanla şirketten yukarıda bahsi geçen alacaklarının tahsilini talep ettiğini belirtmiştir. Davalı vekili, şirket bilgisayar kayıtlarında oynama yapıldığını, bazı yedek parçaların dışarı çıkarılarak piyasada satıldığını, şirketin zarara uğratıldığını, davacı hakkında delil yetersizliğinden dolayı beraat kararı verildiğini, davacının polis ifadesinde işçi sanıklardan birisi tarafından kendisine bir kutu verildiğini ve bu kutuyu sanığın arabasına koyduğunu, bu olayın kendisine duyulan güveni sarstığını, davacı hakkında kuvvetli şüpheler bulunması nedeniyle ceza almasa bile feshin haklı olduğunu, fazla çalışma ve genel tatil alacakları bulunmadığını beyanla, davanın reddine karar verilmesini istemiştir. Mahkemece davacının beraat etmiş olması dolayısıyla işverenin güvenliğini sarsıcı bir eylemin davacıya yüklenilemeyeceği ve işverenin işçi sorumluluğunun nelerden oluştuğunu kanıtlayamamasından dolayı sözleşmenin işveren tarafından haksız olarak feshe dildiği sonucuna varılarak kıdem ve ihbar tazminatı kabul edilmiştir.
— — —
NE ANLAMA GELİYOR?
Yukarıdaki örneği, biraz daha günlük dille açıklamak gerekirse iş yerinden bazı yedek parçaları çıkarıp satarak kendilerine çıkar sağlayan çalışanlara yardım eden ve yaptığı hareketin suç olduğunu bilmediğini, işverenin kendisine doğru ve yanlış davranışlar konusunda yeterli bilgi vermediğini iddia eden çalışanı mahkeme haklı bulmuş, işveren de delil olarak mahkemeye herhangi bir prosedür, davranış kuralları ya da eğitim dokümanı sunamadığı için davayı kaybetmiştir. Çünkü İş Hukuku’nun temel ilkelerinden bir başkası olan “İşçi Lehine Yorum İlkesi” gereğince kanunun açıkça düzenlemediği ya da kurumların açıkça ispat edemediği hususlardaki yorum, davaların “kurum aleyhine, çalışan lehine” sonuçlandırılmasına neden oluyor.
Yukarıdaki örnek, son zamanlarda karşılaştığımız pek çok örnekten yalnızca biri. Bu örneklerin, şirketleri götürmesi gereken sonuç şu: Artık çalışanlarımızın sorumluluklarının nelerden oluştuğunun açık ve net bir şekilde belirlendiği, belgeye dayalı, şeffaf, yeri geldiğinde denetlenebilir bir iş yeri düzeni oluşturmak zorundayız.
Elbette bunu yapmanın en doğru yolu da işçiye çalışma sınırlarının belirlendiği alanları göstermek için yazılı olarak belirlenmiş kuralların oluşturulmasıdır. Çünkü kurumlar, işyerlerinde şeffaf olmayan sınırları ve gri alanları geniş bıraktığı sürece, suistimale açık ve en önemlisi savunmasız olacaklar. Bu sebeptendir ki kurumların, iş yeri kurallarını ve kurallara uyumsuz durumları açıkça ortaya koyacak nitelikteki altyapıyı kurmalarının zamanı geldi.
ETİK KODU ÇÖZMEK
Ülkemizdeki birçok şirkette çalışmalarımız sırasında sıkça karşımıza, “Bu işi ‘O’ bilir” ile başlayan cümleler ve sonrasında şirketteki işleyişin belli bir düzen içerisin de sürdüğü bilgisini aldığımız, ancak sürdürülen işleyişin yazılı bir belgesini istediğimizde “Valla yazılı bir prosedür yok ama….” cevabıyla karşılaştığımız durumlar çıkıyor. Hiçbir zaman kanıtlayamadığımız ama tüm şirket çalışanlarının hafızasındaki sözlü kuralları birleştirdiğimizde kolayca ortaya çıkarabilecek kurallarımız, aslında kurumları suistimal ve yolsuzluk riskine karşı korumayı hedefleyen suistimal risk yönetimi programlarının ilk ve en ucuz adımı olan “Etik Kod”ların yazıya dökülmemiş halleridir. Etik Kod’lar, her bir çalışanın benzer doğruları benimsemesini, şirket kültürünün oluşturulmasını ve şirket içinde ortak bir dilin konuşulmasını hedeflerken artık günümüzde karşımıza sadece kurumsallaşma yolunda atılan adımlardan biri olarak çıkmıyor. İşçi-işveren davalarında yazılı olarak beklenen belgeler arasında artık Etik Kod / Davranış Kuralları da bulunuyor. Dahası, sürdürülebilirlik endekslerinde var olmak isteyen şirketlerden beklenen ilk belge de yine Etik Kod oluyor.
— — —
ETİK KOD OLUŞTURULURKEN NELERE DİKKAT EDİLMELİ?
1. Şirket kültürü ve ihtiyaçları ortaya konmalı.
2. Çalışanlarla ve yöneticilerle görüşülmeli.
3. Kodun uzunluğuna ve formatına karar verilmeli.
4. Kodda bahsedilecek kurallar detaylı açıklanmalı ya da özet olarak açıklanıp detayları için şirket içi prosedürlere referans verilmeli.
5. Kurallara uyulmaması durumunda söz konusu olacak cezalara kodda yer verilmese de ayrı bir disiplin yönetmeliği oluşturulmalı.
6. Şirket içinde oluşturulacak bildirim hattıyla ilgili detaylara yer verilmeli ve hattın kullanımı teşvik edilmeli.
7. Örnek vaka çalışmalarına yer verilip verilmeyeceğine karar verilmeli.
— — —
TEMEL DEĞERLER
Etik Kod’ları kurumların çalışanlarına, beraber iş yaptığı kişi ve diğer kurumlara, kamuya olan sorumluluklarını özetleyen, temel değerlerini ve ilkelerini yansıtan, çalışanlara kabul edilebilir ve edilemez davranışlar konusunda yol gösteren bir kurallar bütünü olarak tanımlayabiliriz. Aynı zamanda Etik Kod’lar, şirket kültürünü yansıtan ve çalışanlarımıza belirlemiş olduğumuz sınırları net bir şekilde belirten ve bir şirkette olağanüstü bir durum yaşanmadığı sürece şirket anayasası olarak kabul edilebilecek temel değerlerimizi içeren kurallar bütünüdür.
Her kurumun kendi ihtiyaçları ve kültürü doğrultusunda hazırlanması gereken Etik Kod’ların oluşturulması için önce likle çalışanların şirketlerine ve şirketlerin çalışanlarına karşı sorumluluklarının belirlenmesi gerekiyor. Amaca hizmet eden kodlar, olabildiğince açık ve net bir şekilde, şirket içerisinde herkesi eşit şekilde kapsamak üzere hazırlanıyor. Etik Kod’ların en önemli özelliği, çalışanlar ve şirket yönetimi arasında köprü görevini üstlenmesi olmakla birlikte, şirket duvarına asılı bir yazı ya da gerektiğinde kullanılması amaçlanan bir savunma dokümanı olması için oluşturulmamaları gerekiyor.
Kurumlar çalışırken değişen dinamikler içerisinde dürüst, güvenilir ve en önemlisi, şeffaf olmak zorundalar. Unutulmamalıdır ki sürdürülebilir bir iş modeli için kişiler geçici; kurallar, sistemler ve sistemlerin yazılı kanıtları kalıcıdır.
* Mart 2015’de KPMG Gündem dergisinde Serap Tutkun ile ortak yayınlanan yazıdır.
İlgili hizmet: Suistimal Risk Yönetimi
